Feiten · uitleg over medicijnresten · onderbouwing
Medicijnresten uit kraanwater filteren: wat werkt echt?
Medicijnresten kunnen uit kraanwater worden gereduceerd. Vooral actieve kool en omgekeerde osmose kunnen verschillende geneesmiddelresten verminderen. Hoe goed een waterfilter dat doet, verschilt per stof en per filter. Onafhankelijke laboratoriumtesten van het complete filter geven daarom meer informatie dan alleen de claim dat een filter 'medicijnresten verwijdert'.
In Nederlands kraanwater worden soms zeer kleine hoeveelheden medicijnresten of afbraakproducten aangetroffen. Volgens het RIVM liggen deze concentraties ver onder niveaus waarbij gezondheidseffecten voor mensen worden verwacht.
Een aanvullend waterfilter is dus niet nodig om Nederlands kraanwater veilig te kunnen drinken. Wie de hoeveelheid ongewenste stoffen in zijn drinkwater verder wil verminderen, kan daar wel voor kiezen.
Hoe komen medicijnresten in ons water terecht?
Medicijnen worden na gebruik niet altijd volledig door het lichaam afgebroken. Resten kunnen via urine en ontlasting in het riool terechtkomen. Ook medicijnen die op de huid worden aangebracht, zoals bepaalde crèmes en zalven, kunnen tijdens het wassen in het afvalwater belanden.
Rioolwaterzuiveringsinstallaties verwijderen een deel van deze stoffen, maar niet alles. Ze zijn namelijk niet specifiek ontworpen voor het verwijderen van alle microverontreinigingen.
Daardoor komen medicijnresten uiteindelijk in oppervlaktewater terecht.
Volgens het RIVM bereikt in Nederland jaarlijks minimaal 190 ton medicijnresten het oppervlaktewater. De werkelijke hoeveelheid kan hoger liggen, omdat onder andere vrij verkrijgbare medicijnen, geneesmiddelen uit specialistische zorg en bepaalde afbraakproducten niet volledig in deze schatting zijn meegenomen.
Zitten er medicijnresten in Nederlands kraanwater?
Ja, soms worden zeer kleine hoeveelheden aangetroffen.
Nederlands drinkwater wordt gemaakt van grondwater en oppervlaktewater. Medicijnresten worden volgens het RIVM vaker en in hogere concentraties aangetroffen in oppervlaktewaterbronnen dan in grondwaterbronnen.
Tijdens de drinkwaterzuivering worden de concentraties sterk verlaagd. Toch kunnen soms nog minieme hoeveelheden van medicijnresten of afbraakproducten worden aangetroffen.
Het RIVM noemt bijvoorbeeld:
- metformine;
- jomeprol;
- guanylureum, een afbraakproduct.
De aangetroffen concentraties liggen volgens het RIVM ver onder concentraties waarbij gezondheidseffecten voor mensen worden verwacht.
Waarom zijn medicijnresten dan toch een probleem?
De belangrijkste zorg ligt momenteel niet bij de veiligheid van Nederlands kraanwater, maar bij het watermilieu en onze drinkwaterbronnen.
Geneesmiddelen zijn biologisch actieve stoffen. In Nederlands oppervlaktewater zijn bijvoorbeeld pijnstillers, antibiotica, bloeddrukverlagers, antidepressiva en anti-epileptica aangetroffen.
Bij verschillende stoffen worden concentraties gemeten die boven risicogrenzen voor organismen in het water liggen.
Daarnaast betekent een hogere belasting van rivieren en andere drinkwaterbronnen dat drinkwaterbedrijven meer inspanningen moeten leveren om schoon drinkwater te produceren.
Kun je medicijnresten uit kraanwater filteren?
Ja. Verschillende filtertechnieken kunnen medicijnresten reduceren.
Medicijnresten vormen echter geen uniforme groep. Geneesmiddelen verschillen sterk in chemische eigenschappen. Een filter dat één geneesmiddel zeer goed reduceert, hoeft daarom niet automatisch ieder ander geneesmiddel even goed te reduceren.
| Filtertechniek | Medicijnresten reduceren? | Opmerking |
|---|---|---|
| Actieve kool | Ja | Effectiviteit verschilt per geneesmiddel en filter |
| Omgekeerde osmose | Ja | Kan veel opgeloste microverontreinigingen sterk reduceren |
| Sedimentfilter | Niet specifiek | Vooral bedoeld voor zwevende deeltjes |
| Keramiek alleen | Niet vanzelfsprekend | Prestaties hangen af van het complete filterelement |
Daarom is de vraag 'filtert dit systeem medicijnresten?' eigenlijk te algemeen.
Een betere vraag is:
Welke medicijnresten zijn daadwerkelijk getest, hoeveel werd daarvan gereduceerd en tot welke filtercapaciteit?
Hoe werkt actieve kool tegen medicijnresten?
Actieve kool heeft een zeer groot inwendig oppervlak. Verschillende organische stoffen kunnen zich hieraan hechten. Dit proces wordt adsorptie genoemd.
Veel organische microverontreinigingen, waaronder verschillende geneesmiddelresten, kunnen hierdoor worden gereduceerd.
De prestaties hangen onder andere af van:
- het specifieke geneesmiddel;
- het gebruikte filtermateriaal;
- de hoeveelheid filtermateriaal;
- de contacttijd met het water;
- andere stoffen in het water;
- de hoeveelheid water die al is gefilterd.
Alleen de aanwezigheid van actieve kool bewijst daarom niet hoe goed een compleet waterfilter medicijnresten reduceert.
Werkt omgekeerde osmose tegen medicijnresten?
Ja. Omgekeerde osmose kan veel medicijnresten en andere opgeloste microverontreinigingen sterk reduceren.
Bij omgekeerde osmose, vaak afgekort als RO, wordt water onder druk door een zeer fijn membraan geleid.
Een RO-systeem heeft wel andere eigenschappen dan bijvoorbeeld een zwaartekrachtfilter. Het wordt doorgaans aangesloten op de waterleiding, produceert een afvalwaterstroom en verwijdert naast ongewenste stoffen ook een groot deel van de van nature aanwezige opgeloste mineralen.
Welke waterfilters zijn daadwerkelijk getest op medicijnresten?
Voor consumenten is het lastig om op basis van alleen het gebruikte filtermateriaal te bepalen hoe goed een filter werkt.
Daarom kijken wij liever naar onafhankelijke laboratoriumtesten van het complete filterelement.
Twee voorbeelden waarvan uitgebreide testresultaten beschikbaar zijn, zijn de BOROUX Foundation en Coldstream FTO Plus.
BOROUX Foundation en medicijnresten
De BOROUX Foundation is door IAPMO R&T Lab in New Jersey volgens de NSF/ANSI 401-testmethodiek onderzocht op farmaceutische stoffen en andere zogenoemde emerging compounds.
In de gepubliceerde resultaten staan acht farmaceutische stoffen.
| Geteste stof | Concentratie vóór filtratie | Gemiddeld na filtratie | Berekende reductie | Getest tot* |
|---|---|---|---|---|
| Atenolol | 200 ng/L | 12 ng/L | 94,0% | 200 gallon |
| Carbamazepine | 1.400 ng/L | 42 ng/L | 97,0% | 250 gallon |
| Estrone | 140 ng/L | 3 ng/L | 97,9% | 250 gallon |
| Ibuprofen | 400 ng/L | 22 ng/L | 94,5% | 200 gallon |
| Meprobamate | 400 ng/L | 14 ng/L | 96,5% | 200 gallon |
| Naproxen | 140 ng/L | 2 ng/L | 98,6% | 250 gallon |
| Phenytoin | 200 ng/L | 3 ng/L | 98,5% | 250 gallon |
| Trimethoprim | 140 ng/L | 6 ng/L | 95,7% | 250 gallon |
*De vermelde capaciteit geldt per getest BOROUX Foundation-filterelement. 200 gallon is ongeveer 757 liter en 250 gallon ongeveer 946 liter.
De reductiepercentages in bovenstaande tabel zijn berekend uit de in het laboratoriumrapport gepubliceerde concentraties vóór en na filtratie.
Wat betekent de geteste capaciteit?
De genoemde 200 en 250 gallon zijn testcapaciteiten en geen voorgeschreven vervangingsmomenten.
Tijdens laboratoriumtesten wordt gewerkt met vastgestelde concentraties van de te onderzoeken stoffen. Deze testconcentraties kunnen aanzienlijk hoger liggen dan de zeer kleine hoeveelheden medicijnresten die in Nederlands kraanwater worden aangetroffen.
Een test tot bijvoorbeeld 250 gallon betekent daarom niet dat het filter na 250 gallon moet worden vervangen of daarna niet meer werkt. Andersom kan uit het verschil in concentratie ook niet worden berekend hoeveel langer een filter in Nederlands kraanwater meegaat. De filtercapaciteit wordt namelijk beïnvloed door de volledige watersamenstelling en niet alleen door één medicijnrest.
Er is daarom geen universele vervangingsduur voor de reductie van alle stoffen. De werkelijke prestaties zijn afhankelijk van onder andere de concentraties van stoffen in het water, de totale watersamenstelling, het gebruik en de hoeveelheid water die door het filter is gegaan.
Belangrijk is daarnaast dat getest volgens NSF/ANSI 401 niet automatisch hetzelfde betekent als volledig NSF/ANSI 401-gecertificeerd voor iedere reductieclaim.
De resultaten laten wel zien hoe het complete BOROUX Foundation-filter onder de vastgelegde testomstandigheden presteerde voor de acht onderzochte farmaceutische stoffen.
Coldstream FTO Plus en medicijnresten
Ook het Coldstream FTO Plus (CF163W)-filterelement is uitgebreid getest.
Het gepubliceerde prestatierapport bevat resultaten voor 30 stoffen die in het rapport onder de categorie 'Pharmaceuticals' zijn opgenomen. Hieronder vallen verschillende geneesmiddelen, maar ook andere organische microverontreinigingen.
Een selectie van de daadwerkelijk geteste geneesmiddelen:
| Geteste stof | Concentratie vóór filtratie | Na 3.000 liter | Reductie |
|---|---|---|---|
| Ibuprofen | 418 µg/L | 3,2 µg/L | 99,23% |
| Trimethoprim | 133 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Naproxen | 182 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Acetaminophen (paracetamol) | 273 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Ciprofloxacin | 1.041 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Sulfamethoxazole | 186 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Fluoxetine | 1,83 µg/L | <0,01 µg/L | >99,45% |
| Diclofenac | 206 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Carbamazepine | 1.842 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Phenytoin | 191 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
| Meprobamate | 449 µg/L | 12,6 µg/L | 97,19% |
| Atenolol | 209 µg/L | <0,01 µg/L | >99,99% |
Dit is slechts een selectie. In het rapport staan daarnaast onder andere resultaten voor estrone, estradiol, gemfibrozil en primidone.
Ook hier is de testcapaciteit belangrijk.
De 3.000 liter is het meetpunt van deze laboratoriumresultaten en niet automatisch de geadviseerde gebruiksduur van het filter. Het prestatiedocument vermeldt voor het FTO Plus-filter een rated capacity van 1.500 liter en adviseert het filter minimaal iedere zes maanden te vervangen.
De laboratoriumtest laat dus zien wat onder de betreffende testomstandigheden bij 3.000 liter werd gemeten. Daaruit moet niet worden geconcludeerd dat de fabrikant een gebruiksduur van 3.000 liter adviseert.
BOROUX Foundation of Coldstream FTO Plus voor medicijnresten?
Beide filters hebben laboratoriumgegevens waaruit blijkt dat verschillende medicijnresten sterk kunnen worden gereduceerd.
Een directe vergelijking op basis van alleen de percentages is echter niet helemaal zuiver. De gebruikte concentraties, testmethoden, testopstellingen en capaciteiten verschillen.
Wel zijn er duidelijke verschillen in de beschikbare gegevens:
- BOROUX Foundation is volgens de NSF/ANSI 401-testmethodiek onderzocht op acht farmaceutische stoffen. De gepubliceerde resultaten vermelden per stof de concentratie vóór en na filtratie en een geteste capaciteit van 200 of 250 gallon per filterelement.
- Coldstream FTO Plus heeft een bredere gepubliceerde lijst met resultaten voor 30 stoffen die in het laboratoriumrapport onder de categorie 'Pharmaceuticals' zijn opgenomen. Hieronder bevinden zich verschillende geneesmiddelen. Het prestatierapport bevat metingen bij 3.000 liter. De opgegeven gebruikscapaciteit van het filter zelf is 1.500 liter.
Voor beide geldt daarom hetzelfde uitgangspunt:
Kijk niet alleen naar het hoogste reductiepercentage, maar ook naar de specifieke stof, de testomstandigheden en de hoeveelheid water waarbij de prestaties zijn onderzocht.
Betekenen laboratoriumresultaten dat thuis exact hetzelfde percentage wordt gehaald?
Nee.
Laboratoriumtesten zijn waardevol omdat een filter onder gecontroleerde en reproduceerbare omstandigheden wordt onderzocht. Om de prestaties goed te kunnen meten, worden daarbij vastgestelde concentraties van de onderzochte stoffen aan het testwater toegevoegd.
De samenstelling van Nederlands kraanwater is anders en de concentraties medicijnresten die daarin worden aangetroffen zijn doorgaans veel lager.
De daadwerkelijke prestaties en levensduur kunnen onder andere worden beïnvloed door:
- de samenstelling van het kraanwater;
- de concentratie van een bepaalde stof;
- andere stoffen in het water;
- de hoeveelheid water die al door het filter is gegaan;
- de doorstroomsnelheid;
- gebruik en onderhoud.
Een laboratoriumresultaat toont daarom aan wat het filter onder de beschreven testomstandigheden heeft gepresteerd. Het is geen garantie dat thuis exact hetzelfde reductiepercentage of dezelfde capaciteit wordt bereikt.
Waar moet je op letten bij een waterfilter voor medicijnresten?
Let vooral op deze punten:
1. Welke stoffen zijn daadwerkelijk getest?
Een test op ibuprofen zegt niet automatisch iets over ieder ander geneesmiddel.
2. Is het complete filter getest?
Een algemene eigenschap van actieve kool is minder specifiek dan een laboratoriumtest van het daadwerkelijke filterelement.
3. Wie heeft de test uitgevoerd?
Onafhankelijke laboratoriumresultaten geven meer houvast dan alleen een claim van een fabrikant of verkoper.
4. Tot hoeveel liter is getest?
Een reductiepercentage is informatiever wanneer ook duidelijk is hoeveel water tijdens de test door het filter is gegaan. Dit is niet automatisch het moment waarop het filter in de praktijk vervangen moet worden.
5. Gaat het om testen of certificering?
Getest volgens een NSF/ANSI-standaard en NSF/ANSI-gecertificeerd betekenen niet hetzelfde.
Is een waterfilter tegen medicijnresten nodig in Nederland?
Nee. Een aanvullend waterfilter is niet noodzakelijk om Nederlands kraanwater veilig te kunnen drinken.
Volgens het RIVM vormen medicijnresten op dit moment geen bedreiging voor de Nederlandse drinkwaterkwaliteit. De hoeveelheden die soms in drinkwater worden aangetroffen liggen ver onder concentraties waarbij gezondheidseffecten worden verwacht.
Wie zijn blootstelling aan bepaalde ongewenste stoffen verder wil verminderen, kan wel voor aanvullende filtratie kiezen.
In dat geval adviseren wij vooral te kijken naar laboratoriumresultaten van het specifieke filter.
Conclusie
Medicijnresten kunnen in zeer kleine hoeveelheden voorkomen in Nederlands kraanwater, maar volgens het RIVM vormen de huidige concentraties geen bedreiging voor de drinkwaterkwaliteit.
Wie medicijnresten toch verder wil reduceren, kan kiezen voor aanvullende waterfiltratie. Actieve kool en omgekeerde osmose kunnen verschillende geneesmiddelresten reduceren.
Niet ieder filter en niet iedere medicijnrest gedraagt zich echter hetzelfde.
De BOROUX Foundation en Coldstream FTO Plus zijn voorbeelden van filters waarvoor uitgebreide laboratoriumgegevens beschikbaar zijn. BOROUX Foundation is volgens de NSF/ANSI 401-testmethodiek onderzocht op acht farmaceutische stoffen. Voor Coldstream FTO Plus zijn resultaten gepubliceerd voor 30 stoffen die in het laboratoriumrapport onder de categorie 'Pharmaceuticals' zijn opgenomen, waaronder verschillende geneesmiddelen.
Daarom kijken we liever naar daadwerkelijke laboratoriumresultaten per stof dan naar de algemene claim dat een waterfilter 'medicijnresten verwijdert'.
VEELGESTELDE VRAGEN
Zitten er medicijnresten in Nederlands kraanwater?
Ja. Soms worden zeer kleine hoeveelheden medicijnresten of afbraakproducten in Nederlands drinkwater aangetroffen. Volgens het RIVM liggen deze concentraties ver onder niveaus waarbij gezondheidseffecten voor mensen worden verwacht.
Is Nederlands kraanwater vanwege medicijnresten ongezond?
Nee. Volgens het RIVM vormen medicijnresten op dit moment geen bedreiging voor de Nederlandse drinkwaterkwaliteit.
Kan actieve kool medicijnresten uit water filteren?
Ja. Actieve kool kan verschillende organische microverontreinigingen, waaronder bepaalde medicijnresten, reduceren. De effectiviteit verschilt per stof en per filter.
Kan omgekeerde osmose medicijnresten verwijderen?
Ja. Omgekeerde osmose kan veel opgeloste microverontreinigingen sterk reduceren. De daadwerkelijke prestaties verschillen per stof en systeem.
Filtert BOROUX Foundation medicijnresten?
Ja. BOROUX Foundation is door IAPMO R&T Lab volgens de NSF/ANSI 401-testmethodiek onderzocht op acht farmaceutische stoffen. De gepubliceerde resultaten laten sterke reducties zien voor de onderzochte stoffen.
De testcapaciteit van 200 of 250 gallon betekent niet dat het filter daarna automatisch vervangen moet worden. De testconcentraties en omstandigheden verschillen van Nederlands kraanwater en de werkelijke levensduur is afhankelijk van de watersamenstelling en het gebruik.
Filtert Coldstream FTO Plus medicijnresten?
Ja. Voor het Coldstream FTO Plus CF163W-filter zijn laboratoriumresultaten gepubliceerd voor verschillende geneesmiddelen. Bij het meetpunt van 3.000 liter werden voor veel van de onderzochte geneesmiddelen reducties van meer dan 99% gemeten.
De 3.000 liter is een meetpunt uit de laboratoriumtest en niet de geadviseerde gebruiksduur. De opgegeven gebruikscapaciteit van het filter is 1.500 liter.
Verwijdert ieder zwaartekrachtfilter medicijnresten?
Nee. De werking wordt vooral bepaald door het gebruikte filterelement en niet door het feit dat water door zwaartekracht door het systeem stroomt. Kijk daarom naar testresultaten van het specifieke filter.
Is een waterfilter nodig vanwege medicijnresten?
Nee. Nederlands kraanwater kan volgens het RIVM veilig worden gedronken. Een aanvullend filter is een persoonlijke keuze wanneer je bepaalde ongewenste stoffen verder wilt reduceren.
Bronnen
- RIVM: Medicijnen en het milieu
- RIVM: Hoe komen medicijnen in het milieu terecht?
- RIVM: Effecten op drinkwater en drinkwaterbronnen
- RIVM: Medicijnresten en waterkwaliteit, een update
- BOROUX Foundation: overzicht onafhankelijke laboratoriumtesten
- IAPMO R&T Lab: BOROUX Foundation NSF/ANSI 401 Group 1
- IAPMO R&T Lab: BOROUX Foundation NSF/ANSI 401 Group 2
- IAPMO R&T Lab: BOROUX Foundation NSF/ANSI 401 Group 3
- Coldstream FTO Plus CF163W: Performance Data Sheet
